Trong môi trường sản xuất, côn trùng gây hại có thể xuất hiện ở nhiều khu vực khác nhau như kho nguyên liệu, khu vực tiếp nhận hàng, dây chuyền sản xuất, khu đóng gói, phòng kỹ thuật, khu xử lý rác và hệ thống thoát nước. Nếu không được kiểm soát hiệu quả, chúng có thể ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm, làm gián đoạn hoạt động sản xuất và gây khó khăn trong các đợt đánh giá của khách hàng hoặc tổ chức chứng nhận.
Mỗi nhóm côn trùng có đặc điểm sinh học và tập tính khác nhau. Gián thường hoạt động về đêm, ẩn nấp trong các khe hở gần nguồn nước và thực phẩm. Ruồi bị thu hút bởi chất hữu cơ phân hủy, khu vực thu gom rác hoặc nguyên liệu hư hỏng. Muỗi phát triển tại những vị trí có nước đọng như hố ga, máng xối hoặc khu vực cảnh quan. Việc hiểu rõ tập tính của từng loài giúp lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp thay vì áp dụng một phương pháp chung cho toàn bộ nhà máy.
Nhiều doanh nghiệp chỉ xử lý khi nhìn thấy côn trùng xuất hiện trong khu vực sản xuất. Tuy nhiên, đó thường là dấu hiệu cho thấy quần thể đã phát triển trong một thời gian dài. Giải pháp hiệu quả cần bắt đầu từ khảo sát hiện trạng để xác định điểm xâm nhập, nguồn phát sinh và những khu vực có nguy cơ cao. Sau đó xây dựng sơ đồ giám sát, bố trí đèn bắt côn trùng, bẫy giám sát hoặc các thiết bị phù hợp với từng khu vực chức năng.
Bên cạnh việc giám sát, nhà máy cần duy trì vệ sinh, quản lý chất thải, kiểm soát nước đọng, bảo trì cửa và hệ thống chắn côn trùng, đồng thời kiểm tra định kỳ các khu vực kỹ thuật, kho và điểm giao nhận hàng. Đây là những yếu tố quan trọng giúp giảm khả năng côn trùng xâm nhập và phát triển trong nhà máy.
Theo nguyên tắc Kiểm soát sinh vật gây hại tổng hợp (IPM), việc xử lý hóa chất chỉ là một phần của chương trình kiểm soát. Quan trọng hơn là loại bỏ nguyên nhân, giám sát liên tục và đánh giá xu hướng phát sinh thông qua dữ liệu thu thập từ các điểm kiểm tra. Khi được triển khai đúng cách, chương trình IPM không chỉ giúp giảm mật độ côn trùng mà còn hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu của hệ thống quản lý chất lượng như HACCP, GMP, BRCGS hoặc ISO 22000.
Kiểm soát tại nhà máy nên bắt đầu từ bản đồ rủi ro
Thay vì xử lý toàn bộ cơ sở giống nhau, nên chia khu vực theo nguồn thức ăn, nước, điểm xâm nhập và mức độ nhạy cảm. Cách này giúp chọn biện pháp phù hợp và tránh dùng hóa chất ở nơi không cần thiết.
| Nhóm khu vực | Điểm cần kiểm tra |
|---|---|
| Tiếp nhận/ra vào | Cửa, hàng hóa, khách/nhân sự và các điểm mở ra bên ngoài |
| Thực phẩm/kho | Vụn thực phẩm, bao bì, kệ, hàng tồn và vệ sinh |
| Nước/thoát nước | Rò rỉ, cống, chậu rửa và khu vực ẩm |
| Rác/phụ trợ | Thời gian lưu rác, thùng chứa, vệ sinh và khoảng cách với công trình |
| Kỹ thuật/cảnh quan | Khe xuyên tường, tuyến ống/cáp, cây cỏ và ranh giới |
Ưu tiên phòng ngừa trước khi tăng biện pháp xử lý
Khi nguồn thức ăn, nước hoặc đường xâm nhập còn tồn tại, việc tăng tần suất xử lý thường chỉ làm giảm biểu hiện trong thời gian ngắn. Những khuyến nghị như sửa khe cửa, xử lý rò rỉ, điều chỉnh lưu rác hoặc vệ sinh điểm khuất cần được coi là một phần của chương trình.
Monitoring phải phù hợp với hoạt động của cơ sở
Điểm monitoring cần được kiểm tra theo lịch và có mã/vị trí đủ rõ để so sánh giữa các lần. Khi một điểm thay đổi, dữ liệu phải giúp trả lời: sinh vật gây hại đến từ đâu, điều kiện nào mới xuất hiện và biện pháp hiện tại có cần điều chỉnh không.
An toàn và phối hợp vận hành
Ở nhà máy, thời gian thi công, khu vực hạn chế và biện pháp sử dụng phải được thống nhất với đầu mối vận hành. Mục tiêu là kiểm soát sinh vật gây hại nhưng không tạo rủi ro mới cho người sử dụng, thực phẩm, thiết bị hoặc hoạt động chuyên môn.
Khi nào cần chương trình chuyên nghiệp?
Nếu sự cố tái diễn, phạm vi lớn, có nhiều khu vực nhạy cảm hoặc khách hàng cần hồ sơ theo dõi định kỳ, cách tiếp cận theo chương trình sẽ phù hợp hơn xử lý từng sự cố rời rạc. Khi chuột là rủi ro chính, có thể chuyển sang quy trình kiểm soát chuột để xem logic khảo sát và monitoring chuyên sâu.
Một chương trình kiểm soát được duy trì định kỳ sẽ giúp doanh nghiệp giảm nguy cơ ô nhiễm sản phẩm, hạn chế gián đoạn sản xuất và nâng cao niềm tin của khách hàng đối với chất lượng và mức độ an toàn của nhà máy.
